• Just in Case

Θα γυρνούσες το μοχλό;

📝 Άρθρο της Μαριτίνας Λεοντίου, φοιτήτριας της Νομικής Σχολής Αθηνών

Βλέπεις ένα τρένο να τρέχει ανεξέλεγκτα πάνω στις σιδηροδρομικές γραμμές. Μπροστά από τις ράγες βρίσκονται πέντε άνθρωποι δεμένοι σε αυτές και ανίκανοι να κουνηθούν. Το τρένο κατευθύνεται κατά πάνω τους. Εσύ στέκεσαι σε ασφαλή απόσταση από το τρένο, δίπλα σε ένα μοχλό. Αν γυρίσεις τον μοχλό, το τρένο θα αλλάξει πορεία και θα ακολουθήσει τις ράγες που βρίσκονται δίπλα στις βασικές. Ωστόσο, παρατηρείς πως υπάρχει ένας άνθρωπος στις ράγες αυτές. Έχεις δύο επιλογές: 
α) Να μην κάνεις τίποτα και να αφήσεις να σκοτωθούν οι πέντε άνθρωποι στην βασική διαδρομή ή β) να γυρίσεις τον μοχλό, να αλλάξει κατεύθυνση το τρένο και να σκοτώσει τον έναν άνθρωπο στην εναλλακτική διαδρομή.

Ποια είναι η πιο ηθική επιλογή; Ή πιο απλά: τι είναι σωστό να κάνεις;


Ένα νοητικό πείραμα, μία άρτια φτιαγμένη πραγματικότητα ή απλά ένα βασανιστήριο για τους φιλοσόφους του 20ου αιώνα και μετά. Σήμερα αποτελεί ένα από τα πιο γνωστά νοητικά πειράματα της σύγχρονης φιλοσοφικής σκέψης.

Προσωπικό μου στοίχημα, αν όχι καθολικό για τους σχετικούς φιλοσόφους, είναι η εύρεση της πιο «σωστής» ή μάλλον ηθικώς ορθής επιλογής. Τι θα ήταν ηθικά θεμιτό να σκεφτεί κανείς ή και να πράξει. Πριν προχωρήσω στην ανάλυση του συγκεκριμένου ηθικού διλήμματος, θα ήθελα να προβώ σε μία σημείωση για τον αναγνώστη: καμία εξήγηση δεν είναι αρκετά ικανοποιητική, κοινώς αν σας βασανίζει η σκέψη του πώς πρέπει να πράξει κανείς, μετά την ανάγνωση του άρθρου, θα σας βασανίζει περισσότερο. Γιατί δεν υπάρχει λύση, πόσο μάλλον σωστή. Χωρίς περαιτέρω καθυστέρηση, σας συμβουλεύω να καθίσετε αναπαυτικά, να επιστρατεύσετετα ηθικά σας “πρέπει”, “μπορεί” και “όχι”, γιατί θα σας χρειαστούν.

Αρχικά, θα ήταν θεμιτό να σκεφτούμε το πρίσμα μέσα από το οποίο μας ενδιαφέρει να μελετήσουμε το ζήτημα. Συλλήβδην, να αναρωτηθούμε το εξής: το να γυρίσω τον μοχλό τι πράξη είναι; Είναι μία πράξη στην οποία απαγορεύεται να προβώ; Είναι κάποιος εσωτερικός ή εξωτερικός παράγοντας που με απωθεί τελείως, δηλαδή δε μου επιτρέπει ρητώς να τραβήξω τον μοχλό, ένας νόμος ή τύψεις συνειδήσεως; Ή μήπως πρόκειται για μία πράξη που επιτρέπεται; Για παράδειγμα επιτρέπεται να γυρίσω τον μοχλό ώστε να σώσω τα περισσότερα άτομα σε βάρος ενός άλλου χωρίς απαραίτητα να με υποχρεώνει κανείς να το κάνω αν δεν επιθυμώ να πράξω με αυτόν τον τρόπο; Ή τέλος, το γύρισμα του μοχλού είναι μία πράξη που μου επιβάλλεται; Μου επιβάλλεται από τις ηθικές μου καταβολές ή αξίες ή από το νόμο;

Θέτοντας αυτά τα ερωτήματα στον εαυτό μας μπορεί να οδηγηθούμε σε ένα σχετικό λογικό συμπέρασμα. Κυρίως αν ακολουθήσουμε την θεωρία που υποστηρίζει η σχολή της συνεπειοκρατίας. Όπως γίνεται αντιληπτό από τη ρίζα της λέξης συνεπειό-, θα έλεγε κανείς πως δίνεται έμφαση στη συνέπεια, δηλαδή το αποτέλεσμα της εκάστοτε πράξης. Κατά γενική ομολογία, δεν πιστεύω πως υπάρχει κάποιος λογικός άνθρωπος που προτιμάει να σκοτώσει πέντε ανθρώπους σε βάρος ενός, ανεξαρτήτως της προσωπικότητας/ταυτότητας του θύματος. Η πιο λογική σκέψη θα ήταν “να σώσω τους πέντε, οι οποίοι είναι περισσότεροι, και αν χρειαστεί να θυσιάσω τον έναν, ας το κάνω, για το καλό της ανθρωπότητας”, κοινώς “ωφελιμισμός”. Ωφελιμισμός όχι με την σημερινή αρνητική έννοια που έχει ως κέντρο του τον εγωισμό, για την ακρίβεια το αντίθετο. Ωφελιμισμός εν προκειμένω σημαίνει: το μεγαλύτερο δυνατό καλό για την ανθρωπότητα, να κάνω ό,τι μπορώ να σώσω όσο το δυνατόν περισσότερους ανθρώπους.

Σίγουρα όταν υποστηρίζεις μία θεωρία τα πράγματα γίνονται πιο ξεκάθαρα. Όμως, τα πράγματα αν έχουν ένα χαρακτηριστικό, σίγουρα δεν είναι ο μονοδιάστατος χαρακτήρας τους. Όχι μαύρο, όχι άσπρο. Κάτι περισσότερο σε γκρι, σκούρο ή ανοιχτό.

Και έρχομαι εγώ, μία απλή παρατηρητής των γεγονότων και θέτω έναν απλό στοχασμό: ωραία όλα αυτά με το καλύτερο δυνατό αποτέλεσμα, για μέγιστη ικανοποίηση και όφελος της ανθρωπότητας. Αλλά αν μπορούσα να μεταφέρω τη σκέψη του ενός ατόμου που θυσιάζεται στον βωμό του ωφελιμισμού θα ήταν κάπως έτσι: “με το να τραβάς τον μοχλό, κάνεις τον κόσμο θανάσιμα επικίνδυνο για εμένα, δηλαδή μου στερείς το δικαίωμα μου στη ζωή”.

Σιγά σιγά νιώθω πως φτάνουμε στον πυρήνα του προβληματισμού. Και σε αυτό το σημείο, μη θέλοντας να μπερδέψω τα ανήσυχα πλήθη, θα ήθελα να ρωτήσω: Τι σχέση έχει το δικαίωμα με το συμφέρον καθώς και γιατί τα συγχέουμε (συμφέρον κυρίως σχετιζόμενο με την θεωρία του ωφελιμισμού που αναπτύχθηκε παραπάνω); Η κανονιστική σημασία του δικαιώματος της ζωής, έχει κάποια σχέση με το “κανονικό” δικαίωμα στη ζωή; Και εδώ είναι που πρέπει να τεθεί το κρίσιμο σημείο της προβληματικής, ότι μας ενδιαφέρει η σχέση του κλειδούχου (αυτού που γυρνάει τον μοχλό δηλαδή) με τον κάθε έναν ξεχωριστά. Σαν άνθρωπος προς άνθρωπο, και όχι σαν μάζα ή σύνολο αριθμητικά πλεονάζον σε βάρος μιας άλλης ανθρώπινης μονάδας.

Αλλάζοντας τώρα την σκοπιά της εξέτασης μας, μπορούμε να αναλογιστούμε το εξής: τι σημασία έχει ο αριθμός μιας ομάδας ανθρώπων; Δηλαδή, αλλάζει η αξία του ανθρώπου είτε βρίσκεται σε μία ομάδα των πέντε ή βρίσκεται μόνος του απέναντι σε ένα τρένο που δεν ήταν προορισμένο να τον σκοτώσει αλλά τώρα πιθανότατα θα το κάνει; Κάπως έτσι φτάνουμε στην δεύτερη θεωρία πάνω στον συγκεκριμένο προβληματισμό, γνωστή ως δεοντοκρατία. Κύρια θέση της είναι ότι κανένας άνθρωπος δεν χρήζει προνομιακής μεταχείρισης μέσα σε μία ομάδα. Εν προκειμένω, δεν μετρούν πρωτίστως οι συνέπειες αλλά τα μέσα με τα οποία μπορώ να «αλλάξω τον κόσμο». Προτεραιότητα έχουν τα δικαιώματα έναντι των στόχων ή των συνεπειών.

Θα είχε αυξημένο ενδιαφέρον εάν θα μπορούσαμε να διεισδύσουμε στο μυαλό των εμπλεκομένων προσώπων του νοητικού πειράματος. Ξεκινώντας από την οπτική γωνία του ενός: τι αξίωση φέρει ο ένας έναντι του κλειδούχου; Να μην μεταβάλει ο τελευταίος την επικρατούσα κατάσταση δηλαδή να μην καταστήσει τον κόσμο θανάσιμο για την επιβίωση τουθύματος (αρνητική αξίωση κατά του κλειδούχου). Ο τελευταίος επίσης φέρει το καθήκον της μη βλάβης, δηλαδή αρνητικό καθήκον.

Τώρα από την οπτική γωνία των πέντε: ο κόσμος για αυτούς είναι ήδη θανάσιμος, το τρένο ήδη προορίζεται για αυτούς, δεν έχουν κάποια αξίωση, δε μπορούν να έχουν κάποια αξίωση. Ή έχουν; Έχουν αξίωση βοήθειας ή αλληλεγγύης από τον κλειδούχο (θετική αξίωση) και ο τελευταίος έχει καθήκον βοήθειας - θετικό καθήκον (προσφοράς-βοήθειας).



Σε μία σύγκρουση θετικού και αρνητικού καθήκοντος, ποιο τίθεται ως επικρατέστερο; Νομίζω εδώ θα με έβρισκε περισσότερο σύμφωνη η επικράτηση του αρνητικού καθήκοντος, δηλαδή της μη βλάβης (την αποφυγή επομένωςδημιουργίας μίας κατάστασης που εκ προοιμίου δεν “είναι” για να πραγματοποιηθεί). Αν εξετάσουμε το ζήτημα από την σκοπιά της στάθμισης συμφερόντων, στον κόσμο της συνεπειοκρατίας, ο ένας έχει χάσει το παιχνίδι. Ποτέ δε θα καταφέρει να ξεπεράσει το όραμα του ωφελιμισμού και τον σκοπό του. Ξεκάθαρη η θέση, πέντε εναντίον ενός, δηλαδή πέντε. Όμως, από τη σκοπιά των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, δε μπορεί να υπάρξει στάθμιση συμφερόντων. Δηλαδή αν πρέπει να διαλέξουμε ανάμεσα στο όραμα ενός φιλοσοφικού ρεύματος (αντίληψη ζωής) και στο δικαίωμα του ανθρώπου στη ζωή, νομίζω πως στάθμιση ως προς την σημαντικότητα ή όχι και την αξία των δικαιωμάτων είναι ανούσιο να πραγματοποιηθεί. Το δικαίωμα στη ζωή μένει αστάθμητο.

Πολλές άλλες υποθέσεις/παραλλαγές έχουν τεθεί για να διευκολύνουν ή μάλλον εμπλουτίσουν το νοητικό αυτό πείραμα με επιπρόσθετες ηθικές αναστολές και διλήμματα. Χαρακτηριστική παραλλαγή αποτελεί το εναλλακτικό “trolleyproblem” μόνο που εδώ, ο παρατηρητής βρίσκεται πάνω σε μία γέφυρα και βλέπει το ίδιο σκηνικό από ψηλά. Δίπλα του βρίσκεται ένας εύσωμος κύριος τον οποίο αν ρίξει, είναι σίγουρο πως το τρένο θα πέσει πάνω του και θα σταματήσει από το να σκοτώσει τα πέντε άτομα λόγω του πάχους του. Κατόπιν κοινωνικών ερευνών, η πλειονότητα των ερωτηθέντων “δε θα έριχνε τον εύσωμο κύριο”. Συγκρίνοντας τις δύο περιπτώσεις, στην τελευταία φαίνεται διαυγώς η ενέργεια του παρατηρητή, με άμεση επέμβασή του για την επίλυση του διλήμματος. Στο αυθεντικό “trolley problem” η επέμβαση του κλειδούχου είναι έμμεση, γι’αυτό και προκύπτουν περισσότεροι ενδοιασμοί ως προς την προσφορότητα ή μη της εναλλαγής ραγών.

Αυτά και άλλα πολλά απασχολούν τη σύγχρονη φιλοσοφία. Όχι ακριβώς με το συγκεκριμένο νοητικό πείραμα αλλά γενικότερα μέσω της ορθολογικότητας της ηθικής, μέσω των κανονιστικών της πλαισίων. Πολλά ερωτήματα προκύπτουν, κανένα δεν απαντάται, λύση δεν υπάρχει και ούτε προτείνεται. Δεν πρέπει να ξεχνάμε πως τα πειράματα φτιάχνονται με τέλειες συνθήκες, με γνωστά δεδομένα και αποτελέσματα. Στην πραγματική ζωή δεν ξέρουμε ποιες είναι όλες οι πιθανές λύσεις, δεν ξέρουμε ποια θα είναι τα ακριβή αποτελέσματα ούτε μπορούμε να προβούμε σε εκτενή ανάλυση όλων των πιθανών σεναρίων για την ορθότερη και λιγότερο “ανήθικη” απόφαση. Θα κλείσω με μία φράση του Καντ, η οποία μάλλον μπορεί να σφραγίσει προσωρινά το συγκεκριμένο νοητικό εφιάλτη: Μπορείς να συμπληρώσεις την ηθική των καθηκόντων με την ηθική της ελπίδας, αλλά σε καμία περίπτωση δεν έχεις το καθήκον να σώσεις τον κόσμο.

*Βασισμένη σε προβληματισμούς που διεξάγονται στα πλαίσια του μαθήματος «Δίκαιο και Οικονομία B’».

Βιβλιογραφία:

Philippa Foot, The Problem of Abortion and the Doctrine of the Double Effect (Oxford Review, Number 5, 1967)

David Edmonds, Would you kill the fat man? (Princeton University Express)

Immanuel Kant, Θεμελίωση της Μεταφυσικής των Ηθών(Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης)

Judith Jarvis Thomson, «Killing, letting die, and the trolley problem»

Πηγή Σχεδιαγράμματος:

Wikipedia https://en.wikipedia.org/wiki/Trolley_problem?fbclid=IwAR3827quxgVHeJ362s4zGb4nKT-MreslWUhDqGqTzD8lbUU2Ymcn43R2hxE





278 Προβολές0 Σχόλια

Πρόσφατες αναρτήσεις

Εμφάνιση όλων