• Πηνελόπη Μαντέλη

Τα κοινωνικά δικαιώματα και η Επανάσταση του 1821

Έγινε ενημέρωση: 6 Απρ 2021

📝 Άρθρο της Πέλιας Μαντέλη, φοιτήτριας Νομικής ΕΚΠΑ & Finance στο Deree (ACG)


Ενόψει της διακοσιετηρίδας από την Ελληνική Επανάσταση, είναι εύλογο να ανατρέξει κανείς και στα τρία Επαναστατικά Συντάγματα, την απαρχή της Ελληνικής συνταγματικής ιστορίας. Τα Συντάγματα αυτά (Επίδαυρος, Άστρος, Τροιζήνα) ψηφίστηκαν σε μία Ελλάδα, όπου είχε ήδη ξεσπάσει η Επανάσταση οι εμφύλιοι πόλεμοι περιέπλεκαν το ήδη ταραγμένο κλίμα που επικρατούσε. Παρά τις ιδιάζουσες ιστορικοπολιτικές συνθήκες υπό τις οποίες καταρτίστηκαν, δεν παύουν να αποτελούν την πρώτη επαφή της σύγχρονης Ελλάδας με τη συνταγματική της ιστορία και να θέτουν τις συνταγματικές βάσεις για τα μετέπειτα Συντάγματα.


Πράγματι, πολλές επισημάνσεις μπορούν να γίνουν για το δημοκρατικό και φιλελεύθερο χαρακτήρα των Συνταγμάτων, ειδικά, όμως στο πεδίο των δικαιωμάτων μπορεί να γίνει λόγος για μία θριαμβευτική καινοτομία. Για πρώτη φορά στην ελληνική συνταγματική τάξη εμφανίζεται-έστω παρθενικά- στο Σύνταγμα του Άστρους, η γενιά των κοινωνικών δικαιωμάτων, θέτοντας τους όρους πραγμάτωσης της κοινωνικής δικαιοσύνης, πολύ πριν από την ίδρυση ελληνικού κράτους. Αν σκεφτεί κανείς πως η επόμενη επίσημη καταγραφή κοινωνικών δικαιωμάτων σε κείμενο αυξημένης τυπικής ισχύος εντοπίζεται στο Σύνταγμα του 1927 (Τ. Ηλιοπούλου-Στράγγα, 2018), συνειδητοποιεί πως οι παραστάτες της Β’ Εθνοσυνέλευσης, χωρίς μάλλον να το αντιλαμβάνονται, καθίστανται πρωτοπόροι συντακτικοί νομοθέτες. Η πρωτοπορία, βέβαια, αυτή δεν είναι τυχαία, αλλά εξηγείται με τη βοήθεια της ιστορίας. Για την καλύτερη κατανόηση της «επιλογής» αυτής, πρέπει να έχει κανείς υπόψη, πως οι παραστάτες της Εθνοσυνέλευσης, με τη θέσπιση ενός φιλελεύθερου καταλόγου δικαιωμάτων, απέβλεπαν πρωτίστως στην προστασία των Ελλήνων πολιτών έναντι της τουρκικής εξουσίας, με αποτέλεσμα τα δικαιώματα να φέρουν κατά κάποιο τρόπο το προσωπείο της άμυνας και αποπομπής του τουρκικού ζυγού.


Τα δύο κοινωνικά δικαιώματα, τα οποία εξαγγέλλονται στο Σύνταγμα του Άστρους είναι αυτά της ελεύθερης παιδείας και της ελεύθερης διακίνησης του εμπορίου. Εάν όμως προβεί κανείς σε έναν ενδελεχέστερο έλεγχο όλων των τμημάτων του Νόμου της Επιδαύρου, αντιλαμβάνεται

πως φέρουν το μανδύα των διοικητικών ρυθμίσεων. Αυτό συνάγεται, καθότι εντοπίζονται στο Τμήμα Ι της Διοίκησης, αντί στο Τμήμα Β με τον υπόλοιπα ατομικά δικαιώματα. Ακόμα, η επιλογή των λέξεων στις συγκεκριμένη διατάξεις «να οργανισθή» είναι δηλωτική της βούλησης των νομοθετών. Ενώ σχεδόν σε όλες τις υπόλοιπες διατάξεις χρησιμοποιείται χρόνος Ενεστώτας, εν προκειμένω ο νομοθέτης χρησιμοποιεί υποτακτική έγκλιση, πράγμα που φανερώνει μεν την πρόθεση δέσμευσης της Εθνοσυνέλευσης να ρυθμίσει σε ειδικότερο νόμο το ζήτημα της παιδείας και του εμπορίου στο μέλλον, χωρίς, όμως, να χορηγεί στους φορείς αγώγιμη αξίωση προστασίας αυτών. Η γλωσσική, εν συναρτήσει με τη συστηματική επιλογή του συντακτικού νομοθέτη να εντάξει τη ρύθμιση για την παιδεία και το εμπόριο στο Κεφάλαιο της Διοίκησης, κατατείνουν στην άποψη πως η αξία αυτών ως κοινωνικών δικαιωμάτων μάλλον εμμέσως μπορεί να συναχθεί. Η πρόθεση, έστω, του νομοθέτη να ενσωματώσει την εξαγγελία αυτή σε κείμενο αυξημένης τυπικής ισχύος αρκεί για να κάνουμε εκ των υστέρων λόγο για ψήγματα πρώιμης κοινωνικής δικαιοσύνης.


Σε ό,τι αφορά το περιεχόμενο των ρυθμίσεων αυτών, μπορούμε να πούμε τα εξής. Αρχικά, το Σύνταγμα αναφέρεται ακροθιγώς στο ζήτημα της παιδείας, καθώς εξαντλείται στη διοικητική του ρύθμιση. Πιο συγκεκριμένα, εισάγεται σαν διδακτικό σύστημα, η αλληλοδιδακτική μέθοδος σε όλη την επικράτεια. Αξίζει να σημειωθεί πως η επιλογή δεν είναι τυχαία, αλλά πρόκειται για μία μέθοδο ιδιαίτερα διαδεδομένη στην Ευρώπη και δη στη Γαλλία. Αυτή προτείνει τη διδασκαλία των μαθητών μεταξύ τους, «τα πλέον προκομμένα δηλαδή να διδάσκουν τα «ολιγότερον», όπως αναγράφει ο Έλληνας εμπνευστής της, Κλεόβουλος. Η επιλογή της αλληλοδιδακτικής μεθόδου δεν είναι καθόλου τυχαία, αλλά οφείλεται στην έλλειψη μορφωμένων ανθρώπων εκείνη την εποχή στην Ελλάδα.


Όσο για το εμπόριο, εξαγγέλλεται η πρόθεση της Εθνοσυνέλευσης να λάβει ειδικότερα διοικητικά μέτρα προς την κατεύθυνση της «εμψύχωσης» του εμπορίου, που μάλλον κατά την εποχή εκείνη υπολειτουργούσε. Η Ελλάδα ήταν πλήρως αποδιοργανωμένη οικονομικά, με τον πρωτογενή και δευτερογενή τομέα της οικονομίας κατ’ ουσίαν ανύπαρκτους. Σε ένα τέτοιο κλίμα εκδηλώθηκαν οι πρώιμοι, έστω, σχεδιασμοί «συστάσεως γεωργικής και εμπορικής εταιρείας», καθώς η εν λόγω διάταξη επιβάλει θετική υποχρέωση στο κράτος να φροντίσει για την ενδυνάμωση του εμπορικού τομέα εν συνόλω. Συνεπώς, μπορούμε να κάνουμε λόγο για μία προσπάθεια απονομής ενός mutatis mutandisκοινωνικού δικαιώματος εμπορικής δραστηριότητας.


Συμπερασματικά, έστω κι αν οι αξιώσεις δεν είναι νομικά εξαναγκαστές και απλώς περιορίζονται στο γράμμα του Συντάγματος, φωτίζουν μία καινούρια γενιά δικαιωμάτων, των κοινωνικών, που έρχονται να διεκδικήσουν τη θέση τους στην ελληνική έννομη τάξη, καλύπτοντας, μάλιστα, και ορισμένα προφανή κενά του προηγούμενου Συντάγματος, της Επιδαύρου. Επισφραγίζεται, σε κάθε περίπτωση η βούληση των Επαναστατών να διεκδικήσουν και να δημιουργήσουν ένα κράτος ανεξάρτητο, «με όρους πολιτικής νομιμότητας».



Βιβλιογραφία

1. Το κείμενο του Συντάγματος του Άστρους, και ειδικότερα «Η διοίκησις πολιτογραφεί αλλοεθνείς κατά τους ακόλουθους όρους: α) να δεατρίψωσι πέντε ολόκληρα έτη, και εις το διάστημα τούτο να μην αποδειχθώσι πότε εγκληματίας και να αποκτήσωσιν εντός του πενταετούς διαστήματος ακίνητα κτήματα εις την ελληνική επικράτειαν, β) τα μεγάλα ανδραγαθήματα, και αί σημαντικαί εκδωλεύσεις εις τας χρείας της Πατρίδος, ενούμεναι με την Χρηστότητα των ηθών, είναι δικαιώματα ικανά εις την πολιτογράφησιν».

2. Τα Ελληνικά Συντάγματα και η Ιστορία τους (1797-1875), Κέντρο Ευρωπαϊκού Συνταγματικού Δικαίου – Ίδρυμα Θεμιστοκλή και Δημήτρη Τσάτσου, Αθήνα 2012.

3. Στέφανος Π. Παπαγεωργίου, Από το γένος στο έθνος, η θεμελίωση του ελληνικού κράτους 1821-1862, εκδ. Παπαζήση, Αθήνα 2005, σελ 154 , Έκθεση για τα Επαναστατικά Σύντάγματα, « Η κληρονομία της Επιδαύρου», Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων για τον Κοινοβουλευτισμό και τη Δημοκρατία

150 Προβολές0 Σχόλια

Πρόσφατες αναρτήσεις

Εμφάνιση όλων